Lãi suất âm là gì? Hiện tượng lãi suất âm xảy ra khi nào hiện nay?

Lãi suất âm là gì?

Khái niệm lãi suất âm

Lãi suất âm là mức lãi suất dưới 0%. Khái niệm này hoàn toàn trái ngược với lãi suất dương mà bạn thường nghe. Khi lãi suất âm được áp dụng, người đi vay sẽ nhận được tiền lãi từ ngân hàng, còn người gửi tiền phải trả phí dựa trên mức lãi suất âm đó.

Hiểu đơn giản, lãi suất âm đảo ngược hoàn toàn logic thông thường của hoạt động ngân hàng: thay vì được hưởng lãi khi gửi tiết kiệm, bạn phải trả phí để ngân hàng "giữ hộ" tiền của mình.

Lãi suất âm là gì?

Ví dụ về lãi suất âm

Để hiểu rõ hơn về cách lãi suất âm hoạt động, hãy cùng xem ví dụ sau:

Trường hợp 1: Gửi tiết kiệm

Anh A gửi ngân hàng 100 triệu đồng với lãi suất -1%/năm. Sau 1 năm, thay vì nhận được 1 triệu đồng tiền lãi, anh A phải trả cho ngân hàng 1 triệu đồng. Số tiền anh A nhận lại chỉ còn 99 triệu đồng.

Trường hợp 2: Đi vay

Ngược lại, nếu anh A vay ngân hàng 100 triệu đồng với lãi suất -1%/năm, ngân hàng sẽ trả cho anh A 1 triệu đồng. Số tiền thực tế anh A phải trả cho ngân hàng chỉ còn 99 triệu đồng.

Lãi suất âm tiếng Anh là gì?

Trong tiếng Anh, lãi suất âm được gọi là Negative Interest Rate. Thuật ngữ này thường xuất hiện khi nền kinh tế một quốc gia rơi vào khủng hoảng hoặc suy thoái. Chính sách lãi suất âm có tên gọi đầy đủ là Negative Interest Rate Policy (NIRP).

Lãi suất âm tiếng Anh là gì?

Hiện tượng lãi suất âm xảy ra khi nào?

Lãi suất âm thường xảy ra khi nền kinh tế đối mặt với nguy cơ giảm phát kéo dài. Cụ thể, hiện tượng này xuất hiện khi:

• Nhu cầu chi tiêu thấp: Người dân có xu hướng tích trữ tiền hoặc gửi tiết kiệm thay vì chi tiêu. Điều này khiến lượng tiền lưu thông trong nền kinh tế giảm mạnh.
• Giá cả hàng hóa giảm liên tục: Khi cầu thấp, giá cả hàng hóa giảm. Tuy nghe có vẻ tích cực, nhưng giảm phát kéo dài sẽ khiến doanh nghiệp thua lỗ, phá sản, tỷ lệ thất nghiệp tăng cao.
• Giá trị đồng tiền tăng quá mức: Đồng tiền mạnh lên khiến hàng xuất khẩu mất lợi thế cạnh tranh, ảnh hưởng đến tăng trưởng kinh tế.

Trong bối cảnh này, chính phủ áp dụng lãi suất âm nhằm khuyến khích người dân rút tiền ra khỏi ngân hàng để chi tiêu, đồng thời thúc đẩy doanh nghiệp và cá nhân vay vốn đầu tư kinh doanh.

Hiện tượng lãi suất âm xảy ra khi nào?

Tại sao phải áp dụng chính sách lãi suất âm?

Chính sách lãi suất âm là công cụ đặc biệt mà ngân hàng trung ương sử dụng khi các biện pháp thông thường không còn hiệu quả. Mục tiêu chính của NIRP là:

• Thúc đẩy chi tiêu: Khi gửi tiết kiệm không còn sinh lời, người dân có xu hướng chi tiêu nhiều hơn, từ đó kích thích nền kinh tế.
• Khuyến khích đầu tư: Doanh nghiệp và cá nhân được "thưởng" khi đi vay, giúp giảm chi phí vốn cho hoạt động kinh doanh và đầu tư.
• Chống giảm phát: Tăng lượng tiền lưu thông giúp đẩy giá cả hàng hóa lên, tránh tình trạng giảm phát kéo dài gây suy thoái kinh tế.
• Ổn định tỷ giá: Giảm giá trị đồng nội tệ giúp hàng xuất khẩu cạnh tranh tốt hơn trên thị trường quốc tế.

Cách lãi suất âm hoạt động

Lãi suất âm có thể xuất phát từ hai góc độ khác nhau:

• Lợi tức trái phiếu (Bond Yield): Tỷ lệ hoàn vốn hoặc lợi nhuận mà trái chủ nhận được khi đầu tư trái phiếu có thể tăng âm.

• Chứng khoán kho bạc (Treasury Securities): Khoản nợ chịu lãi của chính phủ Hoa Kỳ có thể tăng âm. 

Chúng ta có thể thấy một cách tương quan đó là khi lãi suất thấp thì mọi người sẽ có xu hướng sử dụng tiền nhiều hơn. Ngược lại, nếu lãi suất cao thì chi phí cho các hoạt động sẽ tăng theo và mọi người sẽ có tâm lý ngại chi tiền hơn. Điều này gây ảnh hưởng lớn đến tình hình kinh tế và nhu cầu mua sắm của người dân. 

Khi lãi suất âm xảy ra, các ngân hàng thương mại sẽ phải chi một khoản cho những doanh nghiệp hoặc cá nhân vay vốn ngân hàng. Điều này làm mức dự trữ của họ tại ngân hàng trung ương cũng giảm theo bởi họ cũng chính là những người đang đi gửi tiền tại ngân hàng trung ương. Tuy nhiên, đối với trường hợp doanh nghiệp hoặc cá nhân gửi tiết kiệm, ngân hàng thương mại cũng sẽ được nhận thêm phí gửi dựa trên lãi suất tại thời điểm đó. Chính phủ hy vọng sẽ đẩy được tiền ra ngoài thị trường và thúc đẩy sức mua của người dân.

Việc quyết định lãi suất như nào sẽ do ngân hàng trung ương hoặc các cơ quan quản lý quyết định. Đương nhiên chỉ số này sẽ được đưa ra phụ thuộc vào tình hình kinh tế tại thời điểm đó. Nếu thị trường có dấu hiệu giảm phát mạnh thì chính sách lãi suất âm có thể được áp dụng để thúc đẩy nền kinh tế tăng trưởng trở lại. Sau khi tình hình trở nên khả quan hơn, chính phủ có thể cân nhắc tăng dần lãi suất lớn hơn 0. 

Lãi suất âm hoạt động như thế nào?

Lãi suất âm có tác dụng gì?

Đối với nhà nước

Lãi suất âm mang lại một số tác động tích cực đối với nền kinh tế quốc gia:

• Kích thích tăng trưởng kinh tế: Khuyến khích vay vốn và chi tiêu giúp thị trường trở nên sôi động, nền kinh tế phục hồi.
• Chống giảm phát: Khi nhu cầu tiêu dùng tăng, giá cả hàng hóa có xu hướng đi lên, giúp nền kinh tế thoát khỏi vòng xoáy giảm phát.
• Tạo việc làm: Doanh nghiệp mở rộng sản xuất kinh doanh nhờ vốn vay rẻ, từ đó tạo ra nhiều việc làm mới, giảm tỷ lệ thất nghiệp.
• Tăng GDP: Hoạt động kinh tế sôi động hơn góp phần nâng cao tổng sản phẩm quốc nội (GDP).

Lãi suất âm ảnh hưởng lớn đến tình hình tăng trưởng của kinh tế

Đối với các tổ chức tín dụng

Khi áp dụng chính sách lãi suất âm, các ngân hàng thương mại bắt buộc phải đóng một khoản phí cho ngân hàng trung ương khi gửi tiền. Điều đó khuyến khích các tổ chức tín dụng phải có kế hoạch kinh doanh hiệu quả hơn.

Việc áp dụng chính sách lãi suất âm chính là gián tiếp thúc đẩy người dân thành lập công ty, đầu tư kinh doanh. Tuy nhiên không phải ai cũng quan tâm và mong muốn tham gia hoạt động buôn bán. Vì vậy, họ sẽ tìm đến các công việc đầu tư để kiếm lợi nhuận như đầu tư chứng khoán. Khi số lượng người tham gia giao dịch, mua bán cổ phiếu tăng lên đồng nghĩa với thị trường chứng khoán trở nên sôi động hơn.

Lãi suất âm khiến thị trường chứng khoán trở nên sôi động hơn 

Đối với người dân, doanh nghiệp

Chính sách lãi suất âm khiến chi phí đi vay trở nên rẻ hơn. Do đó, người dân hoặc các doanh nghiệp có ý định kinh doanh có thể tận dụng điều này để phục vụ cho hoạt động kinh doanh của mình.

Lãi suất âm khiến cho việc gửi tiết kiệm ngân hàng để lấy lãi là không thể. Điều này sẽ kích thích và buộc người dân phải chi tiêu số tiền của mình nhiều hơn.

Lợi ích của lãi suất âm đối với người dân và doanh nghiệp

Ảnh hưởng của lãi suất âm

Ảnh hưởng đến các hoạt động tín dụng

Việc áp dụng chính sách lãi suất âm khiến doanh thu từ việc cho vay của các tổ chức tín dụng giảm đi. Bên cạnh đó, khi gửi tiết kiệm tại các ngân hàng trung ương, các ngân hàng thương mại cũng sẽ mất một khoản phí. Điều này gây ảnh hưởng lớn đến hoạt động kinh doanh của các ngân hàng thương mại về lâu dài.

Lãi suất âm ảnh hưởng đến các tổ chức tín dụng

Ảnh hưởng tiêu cực tới thị trường chứng khoán

Khi lãi suất âm xảy ra, việc kiếm lãi từ hoạt động gửi tiết kiệm là không thể. Vì vậy, người dân sẽ tìm đến các hoạt động đầu tư như chứng khoán, vàng, tiền ảo,...để sinh lời. 

Tuy nhiên, các ngân hàng thường là các tổ chức có vốn hóa cao và ảnh hưởng lớn đến thị trường chứng khoán. Khi mọi người có xu hướng rút tiền ra khỏi ngân hàng đồng nghĩa với doanh thu của ngân hàng giảm theo và khiến thị trường chứng khoán lao dốc và trở nên biến động.

Lãi suất âm ảnh hưởng tới thị trường chứng khoán

Giảm tỷ lệ thanh khoản

Chính sách lãi suất âm được sinh ra nhằm khuyến khích người dân chi tiêu và sử dụng tới tiền mặt. Tuy nhiên, tại một số quốc gia đặc biệt như Nhật Bản, người dân sẽ xu hướng muốn giữ tiền mặt thay vì các tài sản dưới hình thức khác. Khi đã có quá nhiều tiền mặt thì vô tình khiến cho tỷ lệ thanh khoản cũng bị giảm theo.

Các nước áp dụng chính sách lãi suất âm

Thụy Điển

Vào tháng 7/2009, Thụy Điển là quốc gia đầu tiên trên thế giới áp dụng NIRP khi Riksbank - Ngân hàng Trung ương Thụy Điển cắt giảm lãi suất tiền gửi xuống -0,25%. Đây là ngân hàng trung ương lâu đời nhất thế giới, được thành lập từ năm 1668.

Sau hơn 10 năm thực hiện chính sách này, vào ngày 19/12/2019, Riksbank đã nâng lãi suất lên 0%, trở thành quốc gia đầu tiên thoát khỏi chính sách lãi suất âm.

Thụy Điển là quốc gia đầu tiên áp dụng chính sách lãi suất âm

Thụy Sĩ

Ngân hàng Trung ương Thụy Sĩ (SNB) bắt đầu áp dụng lãi suất âm từ năm 2015 với mức -0,75%. Chính sách này đã mang lại một số kết quả đáng chú ý:

• Số lượng doanh nghiệp đăng ký thành lập mới tăng 7%
• Tỷ lệ thất nghiệp giảm nhờ tạo thêm nhiều việc làm mới
• Kết thúc 4 năm liên tiếp giảm phát
• GDP tăng trưởng 2,1%

Tuy nhiên, chính sách này cũng gây áp lực lên các ngân hàng thương mại do lợi nhuận từ hoạt động cho vay giảm mạnh, đồng thời phải chịu chi phí từ hoạt động gửi tiền tại ngân hàng trung ương.

Lãi suất âm ảnh hưởng tích cực đến Thụy Sĩ

Nhật Bản

Nhật Bản là quốc gia hiếm hoi nằm ngoài châu Âu áp dụng chính sách lãi suất âm. Ngân hàng Trung ương Nhật Bản (BOJ) áp dụng NIRP từ năm 2016.

Nguyên nhân sâu xa đến từ đặc điểm văn hóa và địa lý của Nhật Bản:

• Thói quen tích trữ: Do thường xuyên đối mặt với thiên tai như động đất, sóng thần, người Nhật có thói quen dự phòng tài chính bằng cách tích trữ tiền mặt thay vì chi tiêu.
• Tâm lý tiết kiệm cao: Văn hóa tiết kiệm ăn sâu trong lối sống khiến nhu cầu tiêu dùng luôn ở mức thấp.
• Giảm phát kéo dài: Nhu cầu thấp dẫn đến giảm phát dai dẳng, doanh nghiệp phá sản, tỷ lệ thất nghiệp tăng cao.

Tuy nhiên, kết quả của chính sách lãi suất âm tại Nhật Bản chưa đạt được như kỳ vọng. Người dân vẫn giữ thói quen cất giữ tiền mặt tại nhà thay vì gửi ngân hàng hay đầu tư chứng khoán, khiến thị trường chứng khoán Nhật Bản không tăng trưởng mạnh mặc dù có lãi suất âm.

Lãi suất âm ở Nhật Bản

Một số quốc gia khác

Vào năm 2014, ngân hàng trung ương châu Âu (ECB) đã hạ lãi suất xuống - 0.1% với hy vọng phục hồi nền kinh tế sau những sự sụt giảm nghiêm trọng. Cụ thể, một vài quốc gia sử dụng đồng tiền chung châu âu (đồng Euro) đã áp dụng chính sách lãi suất âm như Đan Mạch, Bồ Đào Nha, Hungary,...

Mặc dù không thể phủ nhận những dấu hiệu khởi sắc mà chính sách lãi suất âm mang lại, tuy nhiên, tình hình kinh tế tại các quốc gia trên vẫn chưa thực sự đạt được hiệu quả như kỳ vọng ban đầu.

Lãi suất âm có ảnh hưởng gì đến Việt Nam không?

Lãi suất âm tại các quốc gia phát triển ít tác động trực tiếp đến nền kinh tế Việt Nam. Tuy nhiên, vẫn có một số ảnh hưởng gián tiếp mà bạn cần lưu ý:

• Thị trường ngoại hối: Tỷ giá VND/USD hoặc VND/EUR có thể biến động do sự thay đổi giá trị đồng tiền của các nước áp dụng lãi suất âm.
• Hoạt động xuất nhập khẩu: Doanh nghiệp xuất khẩu sang các thị trường có lãi suất âm có thể chịu ảnh hưởng từ biến động tỷ giá.
• Dòng vốn đầu tư: Nhà đầu tư nước ngoài có thể tìm đến Việt Nam để tìm kiếm lợi nhuận cao hơn, mang lại cơ hội cho thị trường tài chính Việt Nam.

Đối với nhà đầu tư cá nhân, bạn nên theo dõi diễn biến thị trường ngoại hối nếu có kế hoạch đầu tư ngoại tệ hoặc giao dịch quốc tế để hạn chế rủi ro.

Việt Nam có áp dụng chính sách lãi suất âm không?

Việt Nam không áp dụng chính sách lãi suất âm và khả năng áp dụng trong tương lai cũng rất thấp. Có một số lý do chính:

• Cơ cấu kinh tế khác biệt: Chính sách lãi suất âm chủ yếu phù hợp với các nền kinh tế phát triển, dựa nhiều vào xuất khẩu và có xu hướng giảm phát. Việt Nam là nền kinh tế đang phát triển, nhập khẩu nhiều hơn xuất khẩu.
• Tăng trưởng ổn định: Nền kinh tế Việt Nam duy trì mức tăng trưởng GDP khá tốt (khoảng 6-7%/năm trước đại dịch), không rơi vào tình trạng giảm phát kéo dài.
• Lạm phát vừa phải: Việt Nam thường đối mặt với áp lực lạm phát hơn là giảm phát. Theo số liệu của Tổng cục Thống kê, CPI năm 2024 tăng khoảng 3,6% so với năm 2023.
• Văn hóa tài chính: Người Việt Nam có xu hướng chi tiêu và tiêu dùng cao hơn so với các quốc gia áp dụng lãi suất âm như Nhật Bản hay Thụy Sĩ.

Thay vào đó, Ngân hàng Nhà nước Việt Nam sử dụng các công cụ chính sách tiền tệ khác như điều chỉnh lãi suất cơ bản, tỷ lệ dự trữ bắt buộc, hoạt động thị trường mở để điều tiết nền kinh tế.

Việt Nam không áp dụng chính sách lãi suất âm

Các câu hỏi thường gặp liên quan đến lãi suất âm

Chính sách lãi suất âm là gì?

Chính sách lãi suất âm là chính sách do chính phủ hoặc cơ quan quản lý đưa ra nhằm khuyến khích các ngân hàng đẩy tiền ra ngoài thị trường và thúc đẩy nhu cầu chi tiêu của các doanh nghiệp và người dân. Chính sách lãi suất âm còn được viết tắt là NIRP (Negative Interest Rate Policy).

Chính sách lãi suất âm áp dụng với những chủ thể nào?

Chính sách lãi suất âm áp dụng với hai chủ thể là ngân hàng trung ương và ngân hàng thương mại. Khi chính sách lãi suất âm được áp dụng, các ngân hàng thương mại sẽ phải trả một khoản phí cho ngân hàng trung ương khi gửi tiền. Ngược lại, ngân hàng trung ương sẽ phải trả thêm cho ngân hàng thương mại tiền lãi dựa trên lãi suất mà ngân hàng thương mại đã vay.

Trên đây là một số kiến thức cơ bản về lãi suất âm là gì và tại sao một số quốc gia phải áp dụng chính sách này. Hy vọng bạn đã hiểu thêm về ảnh hưởng của lãi suất âm đối với một số quốc gia trên thế giới. Theo dõi Tikop để cập nhật các kiến thức tài chính mới nhất nhé!