OPEC là gì? Tổ chức này có vai trò như thế nào?

OPEC là gì?

OPEC (Organization of the Petroleum Exporting Countries) là Tổ chức các Nước Xuất khẩu Dầu mỏ - một liên minh liên chính phủ của 13 quốc gia sản xuất dầu lớn nhất thế giới. Tổ chức được thành lập vào năm 1960 tại Baghdad, Iraq, với mục tiêu ban đầu là giúp các nước sản xuất dầu có tiếng nói mạnh hơn trước các tập đoàn dầu mỏ phương Tây.

Hiểu đơn giản, OPEC hoạt động như một câu lạc bộ của các nước giàu dầu mỏ. Các thành viên cùng nhau quyết định nên sản xuất bao nhiêu dầu để bán ra thị trường. Khi họ quyết định giảm sản lượng, nguồn cung dầu trên thế giới giảm, giá dầu có xu hướng tăng. Ngược lại, khi tăng sản lượng, giá dầu thường giảm.

Các quốc gia thành viên OPEC hiện tại bao gồm: Saudi Arabia (thành viên có ảnh hưởng lớn nhất), Iran, Iraq, Kuwait, UAE, Venezuela, Libya, Algeria, Nigeria, Angola, Congo, Equatorial Guinea và Gabon. Trong đó, Saudi Arabia đóng vai trò then chốt với công suất sản xuất linh hoạt lớn nhất, cho phép nước này điều chỉnh sản lượng nhanh chóng để ổn định thị trường.

OPEC hoạt động như thế nào?

Cơ chế hoạt động của OPEC xoay quanh việc điều tiết sản lượng dầu thô thông qua hệ thống hạn ngạch (quota). Cứ mỗi 6 tháng, các Bộ trưởng Dầu mỏ và Năng lượng của các nước thành viên họp tại Vienna, Áo để đánh giá tình hình thị trường và đưa ra quyết định về mức sản lượng chung.

opec-hoaty-dong-nhu-the-nao

Quy trình cụ thể diễn ra như sau:

• Đánh giá thị trường: OPEC phân tích nhu cầu dầu toàn cầu, dự báo tăng trưởng kinh tế, theo dõi sản lượng từ các nước ngoài OPEC (đặc biệt là Mỹ với dầu đá phiến).
• Đặt mục tiêu giá: Mặc dù không công khai, OPEC thường có mức giá mục tiêu trong khoảng 70-90 USD/thùng để cân bằng giữa doanh thu và khả năng cạnh tranh với các nguồn năng lượng khác.
• Phân bổ hạn ngạch: Tổng sản lượng được chia cho từng nước dựa trên trữ lượng, công suất sản xuất và nhu cầu tài chính của họ. Ví dụ, trong cuộc họp tháng 6/2023, OPEC+ đã quyết định cắt giảm thêm 1 triệu thùng/ngày, trong đó Saudi Arabia gánh phần lớn.
• Giám sát tuân thủ: Các nước thành viên cam kết tuân thủ hạn ngạch, mặc dù trên thực tế, tỷ lệ tuân thủ dao động từ 80-95% do lợi ích kinh tế riêng của mỗi nước.

Một ví dụ điển hình là cuộc khủng hoảng dầu mỏ năm 1973. Khi OPEC quyết định cắt giảm sản lượng và áp đặt lệnh cấm vận dầu mỏ đối với các nước ủng hộ Israel, giá dầu tăng gấp 4 lần chỉ trong vài tháng - từ khoảng 3 USD lên 12 USD/thùng. Điều này gây ra suy thoái kinh tế nghiêm trọng ở nhiều nước phát triển và minh chứng rõ nét cho sức mạnh của OPEC.

Sự ra đời của OPEC+

Từ năm 2016, thuật ngữ OPEC+ xuất hiện để chỉ liên minh mở rộng giữa 13 nước OPEC và 10 nước sản xuất dầu lớn ngoài OPEC, quan trọng nhất là Nga. Sự ra đời của OPEC+ đánh dấu bước ngoặt trong cách điều hành thị trường dầu mỏ toàn cầu.

Nguyên nhân sâu xa dẫn tới việc OPEC+ được thành lập nằm ở cuộc khủng hoảng giá dầu 2014-2016. Khi giá dầu sụt giảm từ hơn 100 USD xuống dưới 30 USD/thùng do nguồn cung dầu đá phiến từ Mỹ tăng mạnh, OPEC nhận ra rằng đơn độc họ không còn đủ sức kiểm soát thị trường.

Sự ra đơi của OPEC+

Việc kết hợp với Nga - nước sản xuất dầu mỏ lớn với sản lượng tới 10 triệu thùng/ngày - giúp liên minh kiểm soát gần 50% sản lượng dầu toàn cầu. Các thành viên chính của OPEC+ ngoài Nga bao gồm: Kazakhstan, Mexico (đã rút lui năm 2020), Azerbaijan, Oman, Bahrain, Brunei, Malaysia, Sudan và Nam Sudan. Trong đó, Nga đóng vai trò đồng chủ tọa cùng Saudi Arabia, và hai nước này thường điều phối chặt chẽ trước mỗi cuộc họp.

Lưu ý rằng OPEC+ không phải là một tổ chức chính thức với điều lệ như OPEC. Đây là thỏa thuận hợp tác linh hoạt, có thể thay đổi tùy tình hình. Điều này khiến các quyết định đôi khi khó dự đoán hơn, tạo ra biến động lớn trên thị trường tài chính.

Tác động của OPEC đến giá xăng dầu và lạm phát tại Việt Nam

Bạn có thể thắc mắc: "OPEC nghe đao to búa lớn vậy thì liên quan gì đến túi tiền của tôi?". Tuy nhiên, thực tế là các quyết định của OPEC có thể gây ảnh hưởng lớn tới giá xăng dầu nội địa. Việt Nam nhập khẩu khoảng 60-70% nhu cầu xăng dầu, và giá xăng trong nước chịu ảnh hưởng trực tiếp từ giá dầu thô thế giới - nơi OPEC có tiếng nói quyết định.

Cơ chế tác động diễn ra theo chuỗi sau:

• Bước 1 - OPEC quyết định cắt giảm sản lượng: Ví dụ, tháng 4/2023, OPEC+ bất ngờ công bố cắt giảm 1,16 triệu thùng/ngày.
• Bước 2 - Giá dầu thô tăng: Ngay sau thông báo, giá dầu Brent tăng từ 80 USD lên 87 USD/thùng chỉ trong vài ngày.
• Bước 3 - Giá xăng trong nước điều chỉnh: Theo cơ chế điều hành giá xăng dầu của Việt Nam (điều chỉnh mỗi 10 ngày dựa trên giá thế giới), giá xăng RON 95 tăng từ khoảng 21.000 đồng lên 23.000 đồng/lít.
• Bước 4 - Chi phí vận chuyển tăng: Giá xăng tăng làm tăng chi phí logistics, ảnh hưởng đến giá thành hàng hóa.
• Bước 5 - Lạm phát tăng: Theo Tổng cục Thống kê, xăng dầu đóng góp khoảng 15-20% vào chỉ số CPI của Việt Nam. Khi giá xăng tăng 10%, CPI có thể tăng thêm 0,3-0,5%.

Ví dụ, năm 2022, khi OPEC+ duy trì chính sách hạn chế sản lượng trong bối cảnh nhu cầu phục hồi sau COVID-19, giá dầu Brent đạt đỉnh 120 USD/thùng vào tháng 6. Điều này khiến lạm phát Việt Nam tăng lên 3,15% (cao nhất kể từ 2011), trong đó xăng dầu là nguyên nhân chính. Người dân phải chi nhiều hơn cho xăng xe, điện, hàng tiêu dùng, làm giảm sức mua và ảnh hưởng đến chất lượng cuộc sống.

>> Xem thêm: Biểu đồ giá dầu thế giới: Thống kê biến động giá dầu qua các năm từ 1973 đến nay

Những thách thức của OPEC trong tương lai

Thách thức của OPEC

Mặc dù vẫn giữ vai trò quan trọng, OPEC đang đối mặt với nhiều thách thức có thể làm suy yếu ảnh hưởng của tổ chức trong 5-10 năm tới.

Sự trỗi dậy của năng lượng tái tạo

Theo International Renewable Energy Agency (IRENA), công suất năng lượng tái tạo toàn cầu tăng trung bình 10% mỗi năm. Đến năm 2030, dự kiến xe điện sẽ chiếm 30% tổng số xe bán ra, giảm đáng kể nhu cầu xăng dầu. Điều này khiến OPEC phải đối mặt với triển vọng nhu cầu dầu mỏ đạt đỉnh (peak oil demand) vào khoảng năm 2030-2035.

Cạnh tranh từ dầu đá phiến Mỹ

Mỹ hiện là nhà sản xuất dầu lớn nhất thế giới với sản lượng khoảng 13 triệu thùng/ngày, chủ yếu từ dầu đá phiến. Công nghệ khai thác dầu đá phiến cho phép tăng/giảm sản lượng nhanh chóng, khác với dầu truyền thống. Điều này khiến OPEC khó kiểm soát giá dầu như trước đây. Mỗi khi OPEC cắt giảm sản lượng để đẩy giá lên, các công ty dầu đá phiến Mỹ lại tăng sản xuất, làm giảm hiệu quả của chính sách OPEC.

Bất đồng nội bộ

Các nước thành viên OPEC có lợi ích kinh tế khác nhau. Saudi Arabia, UAE có dự trữ tài chính lớn, có thể chấp nhận giá dầu thấp trong ngắn hạn. Ngược lại, Venezuela, Nigeria, Iran cần giá dầu cao để cân đối ngân sách. Điều này tạo ra căng thẳng trong việc đưa ra quyết định chung, và tỷ lệ tuân thủ hạn ngạch thường không đạt 100%.

Kết luận

Mong rằng bài viết đã giúp bạn hiểu được OPEC là gì cũng nha ảnh hưởng của tổ chức này. Mỗi quyết định của OPEC - từ việc cắt giảm hay tăng sản lượng - đều tạo ra hiệu ứng domino, tác động đến chi phí sinh hoạt, lợi nhuận doanh nghiệp và danh mục đầu tư của bạn.