Khủng hoảng dầu mỏ 1973 là gì?
Khủng hoảng dầu mỏ 1973 là cuộc khủng hoảng năng lượng toàn cầu xảy ra khi các nước xuất khẩu dầu mỏ Arab đột ngột cắt giảm sản lượng và áp đặt cấm vận dầu, khiến giá dầu tăng vọt và gây ra suy thoái kinh tế nghiêm trọng trên toàn thế giới.
Cuộc khủng hoảng bắt đầu từ tháng 10/1973 và kéo dài đến tháng 3/1974. Trong khoảng thời gian ngắn ngủi này, giá dầu thô tăng từ khoảng 3 USD/thùng lên gần 12 USD/thùng – mức tăng hơn 300%. Đây được xem là cú sốc năng lượng đầu tiên và nghiêm trọng nhất trong lịch sử hiện đại, tác động đến mọi khía cạnh của đời sống kinh tế - xã hội toàn cầu.
>> Xem thêm: Biểu đồ giá dầu thế giới: Thống kê biến động giá dầu qua các năm từ 1973 đến nay
Nguyên nhân dẫn đến khủng hoảng dầu mỏ 1973
Để hiểu tại sao một cuộc xung đột ở Trung Đông lại có thể gây ra khủng hoảng kinh tế toàn cầu, hãy cùng nhìn vào bức tranh lớn hơn về bối cảnh năng lượng và địa chính trị thời điểm đó.
Sự phụ thuộc dầu mỏ của các nền kinh tế phát triển
Vào đầu thập niên 1970, các nền kinh tế phương Tây, đặc biệt là Mỹ, phụ thuộc nặng nề vào dầu mỏ giá rẻ từ Trung Đông. Dầu mỏ không chỉ là nhiên liệu cho giao thông vận tải mà còn là nguyên liệu quan trọng cho công nghiệp hóa chất, sản xuất điện và nhiều ngành công nghiệp khác. Tại thời điểm đó, Trung Đông cung cấp hơn 60% lượng dầu nhập khẩu của các nước phương Tây.
Sự phụ thuộc này tạo ra một điểm yếu nghiêm trọng trong nền kinh tế toàn cầu. Bất kỳ gián đoạn nào trong nguồn cung dầu mỏ từ khu vực này đều có thể gây ra hậu quả nghiêm trọng.
Sự trỗi dậy của OPEC
OPEC (Tổ chức Các nước Xuất khẩu Dầu mỏ) được thành lập năm 1960 với mục tiêu kiểm soát sản lượng và giá dầu, thay vì để các công ty dầu mỏ phương Tây thao túng thị trường. Đến đầu thập niên 1970, OPEC đã tích lũy đủ quyền lực để ảnh hưởng đáng kể đến thị trường dầu mỏ toàn cầu.
Sự trỗi dậy của OPEC
(Nguồn: Internet)Các nước thành viên OPEC nhận ra rằng họ có thể sử dụng dầu mỏ như một công cụ chính trị và kinh tế mạnh mẽ. Điều này tạo tiền đề cho quyết định cắt giảm sản lượng sau này.
Chiến tranh Yom Kippur – Tia lửa châm ngòi
Tháng 10/1973, chiến tranh Yom Kippur bùng nổ giữa Israel và liên minh các nước Ả Rập (Ai Cập, Syria). Mỹ và các nước phương Tây ủng hộ Israel bằng viện trợ quân sự và ngoại giao, khiến các nước Ả Rập trong OPEC phản ứng mạnh mẽ.
Ngay trong lúc chiến sự đang diễn ra ác liệt, ngày 17/10/1973, các nước Arab trong OPEC họp tại Kuwait và thông qua quyết định mang tính lịch sử: cắt giảm sản lượng dầu 5% mỗi tháng cho đến khi Israel rút khỏi các vùng lãnh thổ chiếm đóng và quyền của người Palestine được công nhận.
Đặc biệt, Mỹ đã bị áp đặt lệnh cấm vận dầu mỏ do thực hiện viện trợ quân sự với Isael. Trường hợp tương tự cũng xảy ra với Hà Lan, vì Rotterdam là cảng trung chuyển dầu mỏ quan trọng nhất châu Âu và chính phủ Hà Lan công khai ủng hộ Israel.
Đây là lần đầu tiên trong lịch sử, dầu mỏ được sử dụng một cách có hệ thống như vũ khí kinh tế và chính trị. Và thế giới đã không kịp chuẩn bị.
Diễn biến của cuộc khủng hoảng
Giá dầu tăng vọt và thiếu hụt nhiên liệu
Ngay sau quyết định của OPEC, thị trường dầu mỏ thế giới chao đảo. Chỉ trong vài tuần, giá dầu thô giao ngay trên thị trường quốc tế nhảy vọt từ khoảng 3 USD/thùng lên hơn 5 USD, rồi 8 USD và chạm đỉnh gần 12 USD/thùng vào tháng 1/1974 – tăng hơn 300% so với trước khủng hoảng.
Giá duầ tăng vọt
Tại Mỹ, giá xăng bán lẻ tăng từ khoảng 38 cent/gallon lên 55 cent/gallon, tức tăng gần 45%. Con số này nghe có vẻ nhỏ, nhưng đây là mức tăng đột ngột khổng lồ với người tiêu dùng thời bấy giờ – tương đương với việc giá xăng ở Việt Nam tăng từ 20.000 đồng lên 29.000 đồng chỉ trong vài tháng.
Cảnh tượng hỗn loạn tại các trạm xăng
Trên khắp nước Mỹ và Tây Âu, cảnh tượng hỗn loạn diễn ra tại các trạm xăng. Hàng dài xe ô tô xếp hàng hàng cây số, nhiều người phải chờ 3-4 tiếng đồng hồ mới đến lượt mua xăng. Nhiều trạm xăng áp dụng chính sách bán xăng theo ngày chẵn lẻ biển số xe, hoặc giới hạn mỗi xe chỉ được mua tối đa 10 gallon.
Không ít người lái xe cả đêm để xếp hàng từ sớm, hoặc trả tiền chợ đen cho người xếp hàng thuê. Trạm xăng hết nhiên liệu là chuyện xảy ra hàng ngày. Ở một số tiểu bang, cảnh sát phải được điều đến để giữ trật tự tại các trạm xăng.
Các biện pháp khẩn cấp của chính phủ
Trước tình trạng khủng hoảng, chính phủ nhiều nước phải ban hành hàng loạt biện pháp khẩn cấp chưa từng có:
- Tại Mỹ: Tổng thống Nixon ban hành lệnh giới hạn tốc độ tối đa trên đường cao tốc là 55 dặm/giờ (88 km/h) để tiết kiệm nhiên liệu – một quy định tồn tại đến tận năm 1995. Chính phủ kêu gọi người dân giảm nhiệt độ sưởi trong nhà, hạn chế đèn chiếu sáng và sử dụng phương tiện công cộng. Chương trình giờ mùa hè (Daylight Saving Time) được áp dụng quanh năm để tiết kiệm điện.
- Tại Tây Âu: Nhiều nước cấm lái xe vào Chủ nhật. Hà Lan – nước bị cấm vận trực tiếp – áp dụng chính sách "ngày không xe" nghiêm ngặt. Nước Anh áp dụng tuần làm việc 3 ngày để tiết kiệm điện và nhiên liệu, gây ra sự hỗn loạn kinh tế nghiêm trọng.
- Tại Nhật Bản: Chính phủ kêu gọi tắt đèn quảng cáo neon – biểu tượng của sự phồn thịnh kinh tế – và giảm nhiệt độ điều hòa trong các công sở.
Hậu quả của cuộc khủng hoảng
Lạm phát phi mã
Giá năng lượng tăng cao như domino kéo đổ hàng loạt mặt hàng khác. Chi phí vận chuyển hàng hóa tăng, chi phí sưởi ấm và làm mát trong nhà máy tăng, chi phí nguyên liệu hóa chất (vốn có gốc từ dầu mỏ) tăng – tất cả tích lũy thành một đợt lạm phát chưa từng thấy.
Lạm phát phi mã
Tại Mỹ, tỷ lệ lạm phát tăng từ 3,4% năm 1972 lên 8,7% năm 1973 và đỉnh điểm 12,3% năm 1974. Tại Anh, lạm phát vượt 16% vào năm 1974. Tại Nhật, lạm phát đạt 23% – mức cao nhất kể từ sau Thế chiến II.
Với người dân, lạm phát này có nghĩa là sức mua giảm mạnh. Tiền lương không theo kịp giá cả. Tiết kiệm của nhiều gia đình bị bào mòn trong thời gian ngắn.
Stagflation – Hiện tượng kinh tế chưa từng thấy
Điều khiến khủng hoảng dầu mỏ 1973 đặc biệt nguy hiểm và thách thức là nó tạo ra hiện tượng "stagflation" – sự kết hợp đáng sợ giữa lạm phát cao (inflation) và tăng trưởng kinh tế thấp/trì trệ (stagnation).
Trước đó, lý thuyết kinh tế chủ đạo tin rằng lạm phát và thất nghiệp có mối quan hệ đánh đổi: khi lạm phát cao thì thất nghiệp thấp, và ngược lại (đường cong Phillips). Nhưng giai đoạn 1973–1975 cho thấy điều ngược lại: Mỹ vừa có lạm phát cao vừa có tỷ lệ thất nghiệp tăng từ 4,9% lên hơn 8%.
Điều này đặt các nhà hoạch định chính sách vào tình huống tiến thoái lưỡng nan: nếu tăng lãi suất để kiềm chế lạm phát thì kinh tế càng suy thoái thêm; nếu kích thích kinh tế để giảm thất nghiệp thì lạm phát càng tăng. Không có giải pháp nào dễ dàng.
Suy thoái kinh tế toàn cầu 1974-1975
GDP thực tế của Mỹ giảm 0,5% năm 1974 và tiếp tục giảm 0,2% năm 1975 – mức suy thoái tồi tệ nhất kể từ thời Đại Khủng hoảng thập niên 1930. Tây Đức, Nhật Bản, Anh và hầu hết các nền kinh tế phát triển đều ghi nhận tăng trưởng âm hoặc gần bằng không trong cùng giai đoạn.
Thị trường chứng khoán Mỹ (chỉ số Dow Jones) giảm gần 45% từ đỉnh năm 1973 đến đáy năm 1974 – một trong những đợt giảm sâu nhất trong lịch sử thị trường chứng khoán hiện đại. Hàng nghìn doanh nghiệp phá sản. Tỷ lệ thất nghiệp tại Mỹ vọt lên hơn 9% vào năm 1975.
Tác động đến các ngành công nghiệp
Ngành công nghiệp ô tô chịu ảnh hưởng nặng nề nhất. Người tiêu dùng chuyển từ xe cỡ lớn, tốn nhiên liệu sang xe nhỏ, tiết kiệm hơn. Các hãng xe Mỹ như Ford, GM mất thị phần vào tay các hãng Nhật Bản như Toyota, Honda với dòng xe tiết kiệm nhiên liệu.
Các ngành vận tải, hóa chất, sản xuất điện cũng gặp khó khăn lớn do chi phí đầu vào tăng cao. Nhiều nhà máy phải đóng cửa hoặc cắt giảm sản lượng, gây ra làn sóng thất nghiệp.
Bài học từ khủng hoảng dầu mỏ 1973
Về an ninh năng lượng quốc gia
Bài học về an ninh năng lượng quốc gia
Cuộc khủng hoảng đã thức tỉnh các quốc gia về tầm quan trọng của an ninh năng lượng. Nhiều nước bắt đầu đa dạng hóa nguồn cung, không chỉ phụ thuộc vào một khu vực địa lý. Mỹ thành lập Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA) năm 1974 để phối hợp chính sách năng lượng giữa các nước tiêu thụ.
Các quốc gia cũng đầu tư mạnh vào nghiên cứu năng lượng tái tạo và công nghệ tiết kiệm năng lượng. Kho dự trữ dầu chiến lược được xây dựng để đối phó với các gián đoạn nguồn cung trong tương lai.
Về chính sách kinh tế vĩ mô
Hiện tượng stagflation buộc các nhà hoạch định chính sách phải suy nghĩ lại về các công cụ kinh tế truyền thống. Trước đó, người ta tin rằng lạm phát và thất nghiệp có mối quan hệ ngược chiều (đường cong Phillips). Nhưng cuộc khủng hoảng cho thấy cả hai có thể xảy ra đồng thời.
Điều này dẫn đến sự phát triển của các lý thuyết kinh tế mới và cách tiếp cận linh hoạt hơn trong chính sách tiền tệ và tài khóa.
Bài học cho nhà đầu tư cá nhân
Khủng hoảng dầu mỏ 1973 mang đến những bài học quý giá cho nhà đầu tư, đặc biệt trong bối cảnh thị trường hiện nay vẫn đối mặt với nhiều biến động.
- Đa dạng hóa danh mục đầu tư: Không nên tập trung tất cả vào một loại tài sản hay một ngành nghề. Trong thời kỳ khủng hoảng, các ngành bị ảnh hưởng khác nhau. Ví dụ, trong khi ngành ô tô suy giảm, các công ty năng lượng lại có lợi nhuận cao. Việc phân bổ vào nhiều loại tài sản như chứng chỉ quỹ, trái phiếu, cổ phiếu ở các ngành khác nhau có thể giúp giảm thiểu rủi ro.
- Chuẩn bị cho lạm phát: Lạm phát có thể bào mòn giá trị tài sản nhanh chóng. Theo số liệu của Tổng cục Thống kê, lạm phát Việt Nam năm 2024 ở mức 3,63%, trong khi lãi suất tiết kiệm trung bình chỉ khoảng 4,5-5%/năm. Điều này có nghĩa là lợi nhuận thực tế sau lạm phát rất thấp. Bạn nên cân nhắc các kênh đầu tư có khả năng chống lại lạm phát tốt hơn như chứng chỉ quỹ, với hiệu suất trung bình có thể đạt 8-12%/năm tùy loại hình.
- Duy trì tầm nhìn dài hạn: Các cú sốc ngắn hạn có thể gây lo lắng, nhưng lịch sử cho thấy thị trường luôn phục hồi theo thời gian. Việc giữ vững kế hoạch đầu tư dài hạn và tiếp tục tích lũy đều đặn thường mang lại kết quả tốt hơn so với việc mua bán liên tục theo cảm xúc.
Kết luận
Khủng hoảng dầu mỏ 1973 là minh chứng rõ nét về sự mong manh của nền kinh tế toàn cầu trước các cú sốc bất ngờ. Giá dầu tăng vọt hơn 300% chỉ trong vài tháng đã gây ra lạm phát, suy thoái và thay đổi cục diện kinh tế - chính trị thế giới.
Những bài học từ cuộc khủng hoảng này vẫn có giá trị cho đến ngày nay. Đối với nhà đầu tư cá nhân, việc đa dạng hóa danh mục, chuẩn bị cho lạm phát và duy trì tầm nhìn dài hạn là những nguyên tắc quan trọng để bảo vệ và phát triển tài sản trong mọi hoàn cảnh thị trường.
Tải ứng dụng 
