Khủng hoảng kinh tế 2008: Nguyên nhân, diễn biến và bài học đầu tư quan trọng

Khủng hoảng kinh tế 2008 là gì?

Khủng hoảng kinh tế 2008, hay còn gọi là Khủng hoảng tài chính toàn cầu (Global Financial Crisis - GFC), là cuộc suy thoái kinh tế nghiêm trọng bắt đầu từ sự đổ vỡ thị trường cho vay thế chấp dưới chuẩn (subprime mortgage) tại Mỹ.

Hiểu đơn giản, đây là chuỗi sự kiện dẫn đến sự sụp đổ hàng loạt của các định chế tài chính lớn, đóng băng thị trường tín dụng và gây ra suy thoái kinh tế sâu rộng trên toàn cầu. Cuộc khủng hoảng này không chỉ ảnh hưởng đến các tập đoàn tài chính mà còn tác động trực tiếp đến cuộc sống của hàng triệu người dân thường.

Một số con số đáng chú ý:

• Tỷ lệ thất nghiệp tại Mỹ tăng từ 5% (2007) lên 10% (2009)
• Giá nhà tại Mỹ giảm trung bình 30-40% so với đỉnh năm 2006
• Hơn 8,7 triệu người Mỹ mất việc làm trong giai đoạn 2008-2010
• Tổng giá trị tài sản hộ gia đình Mỹ giảm khoảng 16.000 tỷ USD

Nguyên nhân của khủng hoảng kinh tế 2008

Để hiểu rõ khủng hoảng 2008, bạn cần nhìn lại bối cảnh kinh tế những năm trước đó. Từ cuối thập niên 1990 đến giữa 2000, nền kinh tế Mỹ trải qua giai đoạn tăng trưởng mạnh. Lãi suất được FED duy trì ở mức thấp để kích thích kinh tế sau sự kiện 11/9 và bong bóng công nghệ.

Lãi suất thấp khiến việc vay tiền trở nên dễ dàng. Giá nhà tăng liên tục, tạo ra tâm lý "giá nhà chỉ tăng không giảm". Nhiều người tin rằng đầu tư bất động sản là con đường chắc chắn để làm giàu. Chính tâm lý này đã tạo nên một bong bóng tài sản khổng lồ.

Xem thêm: Bong bóng kinh tế là gì? Ảnh hưởng của bong bóng kinh tế đến đầu tư

Nguyên nhân của cuộc khủng khoảng 2008

Khủng hoảng 2008 không phải do một nguyên nhân đơn lẻ. Thay vào đó, đây là kết quả của nhiều yếu tố tích tụ và tương tác với nhau, tạo thành một "cơn bão hoàn hảo" trong hệ thống tài chính.

Bong bóng bất động sản và cho vay dưới chuẩn

Nguyên nhân trực tiếp nhất của khủng hoảng là sự bùng nổ của thị trường cho vay dưới chuẩn (subprime mortgage). Đây là các khoản vay thế chấp được cấp cho những người có khả năng tín dụng kém, thu nhập không ổn định hoặc thiếu tài sản đảm bảo.
Tại sao các ngân hàng lại cho vay dễ dàng đến vậy? Có ba lý do chính:

• Chính sách khuyến khích sở hữu nhà: Chính phủ Mỹ muốn tăng tỷ lệ sở hữu nhà, đặc biệt trong các nhóm thu nhập thấp. Điều này tạo áp lực lên các ngân hàng phải nới lỏng tiêu chuẩn cho vay.
• Mô hình "originate-to-distribute": Các ngân hàng không giữ khoản vay trên sổ sách mà bán chúng cho các định chế khác. Do đó, họ ít quan tâm đến khả năng trả nợ của người vay.
• Lãi suất điều chỉnh hấp dẫn: Nhiều khoản vay có lãi suất ưu đãi trong 2-3 năm đầu, sau đó tăng mạnh. Người vay thường chỉ chú ý đến khoản trả ban đầu thấp mà bỏ qua rủi ro sau này. nVí dụ thực tế: Một gia đình có thu nhập 3.000 USD/tháng được vay 300.000 USD mua nhà với lãi suất 4%/năm trong 2 năm đầu. Sau đó, lãi suất tăng lên 8%/năm. Khoản trả hàng tháng tăng từ 1.432 USD lên 2.201 USD – vượt quá khả năng chi trả của họ.

Chứng khoán hóa và các công cụ phái sinh phức tạp

Chứng khoán và các công cụ phái sinh là một trong các nguyên nhân dẫn tới Khủng hoảng tài chính 2008

Các ngân hàng không chỉ dừng lại ở việc cho vay. Họ đã biến những khoản nợ rủi ro này thành các sản phẩm đầu tư phức tạp và bán cho các nhà đầu tư trên toàn thế giới.

• Chứng khoán đảm bảo bằng tài sản thế chấp (MBS): Ngân hàng gộp hàng nghìn khoản vay thế chấp thành một "gói" và phát hành chứng khoán. Nhà đầu tư mua MBS sẽ nhận được dòng tiền từ các khoản trả nợ hàng tháng của người vay.
• Nghĩa vụ nợ có đảm bảo (CDO): Các CDO còn phức tạp hơn – chúng được tạo ra bằng cách gộp nhiều MBS lại với nhau, sau đó chia thành các "lớp" (tranches) với mức độ rủi ro khác nhau. Lớp cao nhất được ưu tiên thanh toán và được xếp hạng AAA (an toàn nhất), trong khi các lớp thấp hơn chịu rủi ro cao hơn nhưng có lợi nhuận tiềm năng lớn hơn.

Vậy vấn đề là gì? Các sản phẩm này quá phức tạp, thậm chí các nhà đầu tư chuyên nghiệp cũng không hiểu rõ rủi ro thực sự. Khi thị trường nhà đất sụp đổ, giá trị của MBS và CDO giảm mạnh, gây tổn thất khổng lồ cho các định chế tài chính nắm giữ chúng.

Vai trò của các tổ chức xếp hạng tín dụng

Các tổ chức xếp hạng tín dụng như Standard & Poor's, Moody's và Fitch đóng vai trò quan trọng trong khủng hoảng. Họ đã cấp xếp hạng AAA (cao nhất) cho nhiều CDO chứa đầy các khoản vay dưới chuẩn rủi ro cao. Tại sao họ lại làm vậy? Có hai lý do chính:

• Mô hình kinh doanh có vấn đề: Các tổ chức xếp hạng được trả phí bởi chính các ngân hàng phát hành sản phẩm. Điều này tạo ra xung đột lợi ích – họ có động lực cấp xếp hạng cao để làm hài lòng khách hàng.
• Thiếu hiểu biết về rủi ro: Các mô hình đánh giá rủi ro của họ dựa trên dữ liệu lịch sử khi thị trường nhà đất đang tăng trưởng, không dự đoán được kịch bản giá nhà giảm mạnh.

Thiếu giám sát và quy định lỏng lẻo

Hệ thống giám sát tài chính Mỹ có nhiều sơ hở nghiêm trọng. Các ngân hàng đầu tư không bị quản lý chặt chẽ như ngân hàng thương mại. Thị trường phái sinh ngoài sàn (OTC) như CDS hầu như không được giám sát.

Quan điểm "thị trường tự điều chỉnh" thịnh hành trong những năm 2000 đã khiến các cơ quan quản lý không can thiệp kịp thời. Kết quả là các định chế tài chính tích lũy quá nhiều rủi ro mà không có đủ vốn đệm để chống đỡ khi khủng hoảng xảy ra.

Diễn biến chính của khủng hoảng

Diễn biến cuộc khủng hoảng kinh tế 2008

Khủng hoảng 2008 không xảy ra đột ngột mà trải qua một quá trình leo thang căng thẳng từ năm 2007 đến đỉnh điểm vào cuối 2008.

• Đầu năm 2007: Giá nhà đất Mỹ bắt đầu giảm sau nhiều năm tăng trưởng. Tỷ lệ vỡ nợ các khoản vay dưới chuẩn tăng đột biến.
• Tháng 8/2007: Ngân hàng BNP Paribas (Pháp) đóng băng ba quỹ đầu tư liên quan đến MBS do không thể định giá tài sản. Đây là tín hiệu cảnh báo đầu tiên về sự lây lan toàn cầu.
• Tháng 3/2008: Bear Stearns, ngân hàng đầu tư lớn thứ 5 của Mỹ, đứng trước bờ vực phá sản và được JPMorgan Chase mua lại với giá rẻ mạt (2 USD/cổ phiếu) dưới sự hỗ trợ của FED.
• Tháng 9/2008 – Tháng đen tối nhất:
  • 7/9: Fannie Mae và Freddie Mac – hai tổ chức tài chính lớn nhất thị trường thế chấp Mỹ – bị chính phủ tiếp quản.
  • 15/9: Lehman Brothers tuyên bố phá sản với khoản nợ 613 tỷ USD – vụ phá sản lớn nhất lịch sử Mỹ.
  • 16/9: Tập đoàn bảo hiểm AIG nhận gói cứu trợ 85 tỷ USD từ chính phủ để tránh sụp đổ.
  • 25/9: Washington Mutual, ngân hàng tiết kiệm lớn nhất Mỹ, bị đóng cửa và bán cho JPMorgan Chase.
• Tháng 10/2008: Quốc hội Mỹ thông qua gói cứu trợ TARP trị giá 700 tỷ USD. Các thị trường chứng khoán toàn cầu lao dốc, với chỉ số Dow Jones mất hơn 18% trong một tuần.

Sự sụp đổ của Lehman Brothers là một bước ngoặt quan trọng. Quyết định để Lehman phá sản (thay vì giải cứu như Bear Stearns) đã gây ra hiệu ứng domino. Niềm tin vào hệ thống tài chính sụp đổ hoàn toàn. Các ngân hàng ngừng cho vay lẫn nhau vì sợ đối tác cũng sắp phá sản.

Hậu quả của khủng hoảng kinh tế 2008

Hậu quả của cuộc Khủng hoảng kinh tế 2008

Tác động đến nền kinh tế Mỹ

Khủng hoảng 2008 đẩy nền kinh tế Mỹ vào cuộc suy thoái nghiêm trọng nhất kể từ Đại suy thoái 1929, được gọi là "Đại suy thoái" (Great Recession). Các con số đáng chú ý:

• GDP Mỹ giảm 4,3% từ đỉnh (Q4/2007) đến đáy (Q2/2009)
• 8,7 triệu việc làm bị mất trong giai đoạn 2008-2010
• Giá trị tài sản ròng của hộ gia đình giảm 16.000 tỷ USD
• Hơn 3,8 triệu ngôi nhà bị tịch thu (foreclosure) trong giai đoạn 2007-2010

Lan rộng toàn cầu

Khủng hoảng nhanh chóng lan sang châu Âu và các nền kinh tế khác. Các ngân hàng châu Âu nắm giữ lượng lớn MBS và CDO của Mỹ, dẫn đến tổn thất nặng nề. Iceland phải quốc hữu hóa toàn bộ hệ thống ngân hàng. Hy Lạp, Ireland, Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha rơi vào khủng hoảng nợ công nghiêm trọng.

Thương mại toàn cầu sụt giảm mạnh. Theo Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO), khối lượng thương mại hàng hóa toàn cầu giảm 12% trong năm 2009 – mức giảm lớn nhất kể từ Thế chiến II.

Tác động xã hội

Ngoài những con số kinh tế, khủng hoảng còn để lại những vết sẹo xã hội sâu sắc khác như: hàng triệu người mất nhà, mất việc, mất tiết kiệm cả đời, tỷ lệ nghèo đói tăng cao, sự bất bình đẳng gia tăng khi người giàu phục hồi nhanh hơn người nghèo,...

Niềm tin vào hệ thống tài chính và chính phủ sụt giảm nghiêm trọng. Nhiều người cảm thấy phẫn nộ khi các giám đốc ngân hàng vẫn nhận tiền thưởng khổng lồ trong khi hàng triệu người dân thường chịu hậu quả.

5 bài học đầu tư quan trọng từ khủng hoảng 2008

Bài học từ cuộc khủng hoảng kinh tế 2008

Khủng hoảng 2008 mang đến những bài học đắt giá cho mọi nhà đầu tư. Tikop tổng hợp 5 bài học thiết thực nhất mà bạn có thể áp dụng ngay hôm nay.

Đa dạng hóa là chìa khóa bảo vệ tài sản

Trong khủng hoảng 2008, những ai tập trung toàn bộ tài sản vào bất động sản hoặc cổ phiếu ngân hàng đã chịu tổn thất nặng nề. Ngược lại, những nhà đầu tư phân bổ tài sản vào nhiều kênh khác nhau (cổ phiếu, trái phiếu, vàng, tiền mặt) đã giảm thiểu được rủi ro. Không nên để quá 30-40% tài sản vào một kênh đầu tư duy nhất. Hãy xem xét phân bổ giữa cổ phiếu, trái phiếu chính phủ, quỹ đầu tư và một phần tiền mặt an toàn.

Quỹ dự phòng khẩn cấp là bắt buộc

Hàng triệu người Mỹ rơi vào khó khăn tài chính nghiêm trọng vì không có quỹ dự phòng khi mất việc. Những ai có tiết kiệm đủ 6-12 tháng chi phí sinh hoạt đã vượt qua giai đoạn khó khăn tốt hơn nhiều.

Trước khi đầu tư, hãy đảm bảo bạn có quỹ dự phòng ít nhất 3-6 tháng chi phí sinh hoạt trong các kênh thanh khoản cao như tiết kiệm ngân hàng hoặc gói tích lũy ngắn hạn.

Tránh xa đòn bẩy và nợ tiêu dùng

Nhiều người đã phá sản vì vay quá nhiều để mua nhà hoặc đầu tư. Khi thị trường sụp đổ, họ không chỉ mất tài sản mà còn mắc nợ khổng lồ.

Bạn chỉ nên vay khi thực sự cần thiết và đảm bảo khoản trả hàng tháng không vượt quá 30% thu nhập. Tuyệt đối tránh vay để đầu cơ hoặc mua tài sản xa xỉ.

Hiểu rõ sản phẩm trước khi đầu tư

Nhiều nhà đầu tư đã mua các sản phẩm phức tạp như CDO mà không hiểu rõ rủi ro. Khi khủng hoảng xảy ra, họ mới nhận ra mình đang nắm giữ những "quả bom nổ chậm".

Nếu không hiểu rõ một sản phẩm tài chính hoạt động như thế nào, tốt hơn hết đừng đầu tư vào nó. Hãy ưu tiên các kênh minh bạch, dễ hiểu như chứng chỉ quỹ mở, trái phiếu chính phủ hoặc gói tích lũy có cấu trúc rõ ràng.

Đầu tư dài hạn và kiên nhẫn

Những ai hoảng loạn bán tháo cổ phiếu ở đáy thị trường (tháng 3/2009) đã chốt lỗ nặng nề. Ngược lại, những nhà đầu tư kiên nhẫn giữ cổ phiếu chất lượng đã thấy danh mục phục hồi mạnh mẽ trong những năm sau đó.

Bạn nên xây dựng chiến lược đầu tư dài hạn (5-10 năm) và không để cảm xúc chi phối quyết định. Trong giai đoạn khủng hoảng, hãy xem xét đây là cơ hội mua vào với giá tốt thay vì bán tháo.

Kết luận

Khủng hoảng kinh tế 2008 là một bài học đắt giá về những gì có thể xảy ra khi hệ thống tài chính thiếu giám sát, các định chế tích lũy quá nhiều rủi ro và người dân thiếu kiến thức tài chính cơ bản. Hơn 15 năm sau, những bài học từ cuộc khủng hoảng này vẫn có giá trị to lớn.
Với tư cách là nhà đầu tư cá nhân, bạn không thể kiểm soát thị trường hay ngăn chặn khủng hoảng. Tuy nhiên, bạn hoàn toàn có thể bảo vệ tài sản của mình bằng cách đa dạng hóa danh mục, duy trì quỹ dự phòng, tránh nợ nặng và chỉ đầu tư vào những gì bạn hiểu rõ.